Voorbereiden op een TSH-bepaling: regels voor bloedafname
TSH, het schildklierstimulerend hormoon, is de belangrijkste screeningswaarde voor de schildklierfunctie. Het getal lijkt eenvoudig, maar wordt beïnvloed door het tijdstip, medicatie, supplementen en zelfs een zware training. De redactie zet de praktische regels voor een betrouwbare meting op een rij.
Wat meet een TSH-test
TSH wordt aangemaakt door de hypofyse, een kleine klier aan de basis van de hersenen. Het hormoon zet de schildklier aan tot de productie van thyroxine (T4) en in mindere mate trijoodthyronine (T3). Via een terugkoppelingsmechanisme daalt TSH wanneer er genoeg schildklierhormoon is en stijgt het bij een tekort.
Daardoor is TSH een gevoelige verklikker. Bij een te traag werkende schildklier (hypothyreoïdie) is TSH meestal verhoogd, bij een te snel werkende schildklier (hyperthyreoïdie) verlaagd. Vaak wordt bij een afwijkende TSH het vrije T4 (FT4) bepaald om het beeld compleet te maken.
In Nederland volgen huisartsen hiervoor de NHG-standaard Schildklieraandoeningen. Het referentiebereik verschilt per laboratorium, omdat de meetmethoden niet volledig gelijk zijn. Vergelijk uitslagen daarom bij voorkeur binnen hetzelfde lab.
Sporters laten TSH soms bepalen bij aanhoudende vermoeidheid, onverklaarde gewichtsverandering of prestatiedaling. Ook bij een vermoeden van relatief energietekort kan de schildklierfunctie veranderen, al gaat het dan vaak om een daling van T3 met een normale TSH.
Tijdstip en nuchter zijn
TSH volgt een dagritme. De concentratie is het hoogst in de nacht en vroege ochtend en daalt in de loop van de dag. Het verschil kan aanzienlijk zijn; in onderzoek liep de waarde overdag soms tientallen procenten terug ten opzichte van de vroege ochtend.
Voor een goede vergelijking is het verstandig om bloed telkens rond hetzelfde tijdstip te laten afnemen, bij voorkeur in de ochtend. Zeker bij controles na het starten of aanpassen van schildkliermedicatie is consistentie belangrijk.
Voor TSH alleen is nuchter zijn formeel niet noodzakelijk. Er zijn wel aanwijzingen dat een maaltijd TSH licht verlaagt. Omdat bij hetzelfde prikmoment vaak ook glucose of cholesterol worden bepaald, vragen veel laboratoria toch om nuchter te komen. Volg de instructie van je huisarts of lab.
Water drinken mag altijd. Uitdroging maakt het prikken lastiger en kan sommige andere bloedwaarden beïnvloeden.
Medicatie en supplementen
Wie levothyroxine gebruikt, krijgt meestal het advies het tablet op de dag van het prikken pas na de bloedafname in te nemen, zodat de piek in FT4 de uitslag niet vertekent. Voor TSH zelf maakt het weinig uit, maar omdat FT4 vaak wordt meebepaald is dit een goede gewoonte.
Een belangrijke valkuil is biotine (vitamine B8). Hoge doses, zoals in sommige haar-, huid- en nagelsupplementen, kunnen bepaalde immunoassays verstoren. Li en collega's (2017) toonden aan dat 10 milligram biotine per dag bij gezonde vrijwilligers tot onjuist verlaagde TSH- en verhoogde FT4-waarden kon leiden, wat op hyperthyreoïdie lijkt.
| Factor | Mogelijk effect op uitslag | Praktisch advies |
|---|---|---|
| Biotine in hoge dosis | Vals lage TSH, vals hoge FT4 | Enkele dagen vooraf stoppen na overleg |
| Levothyroxine | Hogere FT4 kort na inname | Innemen na de bloedafname |
| Corticosteroïden | Kunnen TSH verlagen | Melden aan de arts |
| Jodiumrijke supplementen (kelp) | Kunnen schildklierfunctie veranderen | Melden aan de arts |
| Amiodaron, lithium | Beïnvloeden schildklierfunctie | Nooit zelf stoppen; melden |
Stop nooit op eigen houtje met voorgeschreven geneesmiddelen voor een bloedtest. Vermeld wel alle medicijnen en supplementen op het aanvraagformulier of aan de arts, zodat afwijkende waarden goed kunnen worden geïnterpreteerd.
Training, ziekte en andere omstandigheden
Een zeer zware of langdurige inspanning kan hormoonwaarden tijdelijk verschuiven. Het effect op TSH is meestal beperkt, maar om ruis te vermijden is het verstandig om de dag vóór de afname geen extreme training of wedstrijd te plannen. Een rustige wandeling of lichte training is geen probleem.
Tijdens acute ziekte, zoals koorts of een ernstige infectie, kunnen schildklierwaarden afwijken zonder dat de schildklier zelf ziek is. Dit staat bekend als non-thyroidal illness. Een controle na herstel geeft dan een betrouwbaarder beeld.
Ook langdurig vasten of een streng caloriebeperkt dieet beïnvloedt de schildklierhormonen, vooral T3. Sporters die op gewicht moeten komen voor een wedstrijd, laten bij voorkeur niet in die periode prikken als het doel is de basisfunctie te beoordelen.
Bij vrouwen spelen zwangerschap en de anticonceptiepil een rol. Tijdens de zwangerschap gelden aangepaste referentiewaarden, en oestrogenen verhogen het bindingseiwit voor schildklierhormoon. Vertel de arts altijd of je zwanger bent of hormonen gebruikt.
Checklist voor de prikdag
Een goede voorbereiding kost weinig moeite en voorkomt herhaalonderzoek. De onderstaande punten zijn een samenvatting van gangbare adviezen; volg bij twijfel altijd de instructie van je huisarts of het laboratorium.
- Plan de afname in de ochtend, bij voorkeur steeds rond hetzelfde tijdstip.
- Kom nuchter als dat gevraagd wordt; water drinken mag.
- Overleg of je biotinesupplementen enkele dagen vooraf kunt stoppen.
- Neem levothyroxine op de prikdag pas na de bloedafname.
- Vermijd een zware training of wedstrijd de dag ervoor.
- Stel de test uit bij acute ziekte, tenzij de arts anders adviseert.
- Vermeld alle medicijnen, supplementen, zwangerschap en hormoongebruik.
Een enkele licht afwijkende TSH is geen diagnose. Artsen herhalen een randwaarde meestal na enkele weken en bepalen dan ook FT4 en eventueel antistoffen tegen TPO.
Schildklierhormonen zelf gebruiken om af te vallen of 'meer energie' te krijgen is gevaarlijk. Overmatig T3 of T4 kan hartritmestoornissen, spierafbraak en botverlies veroorzaken en hoort uitsluitend thuis bij een medische indicatie onder toezicht.
Conclusies van de redactie
TSH is een gevoelige en nuttige test, maar de uitslag is alleen betrouwbaar als de omstandigheden kloppen. Tijdstip, biotine en schildkliermedicatie zijn de belangrijkste factoren om rekening mee te houden.
Zorg voor een consistente aanpak bij herhaalde metingen: zelfde tijdstip, zelfde laboratorium, vergelijkbare trainingsbelasting.
Laat de interpretatie over aan de arts, die de uitslag combineert met FT4, klachten en voorgeschiedenis.
Verdiep je verder met onze artikelen over vrij T4 en T3, over de invloed van energietekort op hormonen en over het lezen van een hormoonprofiel.
Literatuurlijst
- Li D, Radulescu A, Shrestha RT, et al. Association of biotin ingestion with performance of hormone and nonhormone assays in healthy adults. JAMA. 2017;318(12):1150–1160.
- Ehrenkranz J, Bach PR, Snow GL, et al. Circadian and circannual rhythms in thyroid hormones: determining the TSH and free T4 reference intervals based upon time of day, age, and sex. Thyroid. 2015;25(8):954–961.
- Scobbo RR, VonDohlen TW, Hassan M, Islam S. Serum TSH variability in normal individuals: the influence of time of sample collection. W V Med J. 2004;100(4):138–142.
- Jonklaas J, Bianco AC, Bauer AJ, et al. Guidelines for the treatment of hypothyroidism: prepared by the American Thyroid Association Task Force on Thyroid Hormone Replacement. Thyroid. 2014;24(12):1670–1751.
- Garber JR, Cobin RH, Gharib H, et al. Clinical practice guidelines for hypothyroidism in adults: cosponsored by the American Association of Clinical Endocrinologists and the American Thyroid Association. Thyroid. 2012;22(12):1200–1235.
- Nederlands Huisartsen Genootschap. NHG-Standaard Schildklieraandoeningen. Utrecht: NHG.
