Vochtretentie bij sporters: oorzaken en de rol van farmacologie
Een opgeblazen gevoel, een paar kilo extra op de weegschaal of gezwollen enkels: vochtretentie is bij sporters een veelgehoorde klacht. Vaak is het onschuldig en tijdelijk, soms is het een bijwerking van middelen of een teken van een medisch probleem. De redactie zet de oorzaken op een rij.
Wat is vochtretentie
Ongeveer 50 tot 60 procent van het lichaamsgewicht van een volwassene bestaat uit water. Dat water is verdeeld over de ruimte binnen de cellen en daarbuiten, in het bloed en tussen de cellen. Het lichaam regelt die verdeling nauwkeurig via de nieren, hormonen en de concentratie van zout.
Van vochtretentie spreken we wanneer er meer vocht wordt vastgehouden dan gebruikelijk. Bij sporters gaat het vaak om normale fysiologische schommelingen: na een koolhydraatrijke maaltijd, een zware training of een zoute avond kan het gewicht met één tot twee kilo variëren.
Oedeem is een duidelijkere vorm: zichtbare zwelling, vaak in enkels en onderbenen, waarbij een vingerafdruk enige tijd zichtbaar blijft. Oedeem heeft altijd een oorzaak die aandacht verdient, zeker als het aan één kant optreedt of plotseling ontstaat.
Het onderscheid is belangrijk. Waterschommelingen door glycogeen of zout zijn onschuldig. Oedeem door hartfalen, nierproblemen of medicijnen niet. Het is dus nuttig om te begrijpen welk mechanisme erachter zit.
Fysiologische oorzaken: glycogeen, zout en training
Glycogeen, de opslagvorm van koolhydraten in spieren en lever, bindt water. Olsson en Saltin beschreven al in 1970 dat het lichaamswater toeneemt wanneer de glycogeenvoorraad wordt aangevuld. Elke gram glycogeen wordt opgeslagen met enkele grammen water.
Dat verklaart waarom mensen in de eerste dagen van een koolhydraatarm dieet snel 'afvallen' en waarom het gewicht na carb-loading stijgt. Het gaat om water en niet om vet, en het is geen reden tot zorg.
Zout speelt een tweede hoofdrol. Natrium houdt water vast in de ruimte buiten de cellen. Na een zoute maaltijd scheidt het lichaam het overtollige natrium binnen een tot twee dagen weer uit, waarna het vocht vanzelf verdwijnt. Het Voedingscentrum adviseert maximaal 6 gram zout per dag.
Na een zware of ongewone training ontstaat lokale zwelling door microschade in de spieren. Dit ontstekingsherstel trekt vocht aan en kan enkele dagen duren. Ook warmte doet bloedvaten verwijden, waardoor vooral voeten en handen wat kunnen opzwellen.
Hormonen en de menstruatiecyclus
Hormonen sturen de vochtbalans. Aldosteron zorgt dat de nieren natrium vasthouden, het antidiuretisch hormoon (vasopressine) remt de wateruitscheiding. Stress en cortisol kunnen beide systemen beïnvloeden.
Bij vrouwen schommelt de vochtbalans met de cyclus. Stachenfeld beschreef hoe oestrogeen en progesteron de regulatie van natrium en water beïnvloeden. Veel vrouwen ervaren in de week vóór de menstruatie een opgeblazen gevoel en een iets hoger gewicht.
Ook hormonale anticonceptie kan bij sommige vrouwen leiden tot lichte vochtretentie. Bij klachten loont het om met de huisarts te bespreken of een ander middel beter past.
Een strikt dieet en een sterke vetreductie, zoals bij bodybuilders vlak voor een wedstrijd, verhogen het cortisol. Dit kan tijdelijk vocht vasthouden en de resultaten van een dieet maskeren, wat bij sporters soms onterecht leidt tot nog strenger diëten.
Supplementen en farmacologie
Creatine is het bekendste supplement dat vocht vasthoudt. In de eerste week, vooral bij een oplaadfase, nemen gebruikers vaak een tot twee kilo toe. Dit water bevindt zich grotendeels in de spiercel zelf. Volgens het standpunt van de ISSN is dat geen schadelijke bijwerking, en zonder oplaadfase is de toename geleidelijker.
Anabole androgene steroïden zijn een andere belangrijke oorzaak. Testosteron en sommige derivaten worden gedeeltelijk omgezet in oestradiol, dat natriumretentie bevordert. Ook direct via de nieren kunnen androgenen natrium en water vasthouden. Het resultaat is een 'opgezette' look, en daarnaast vaak een hogere bloeddruk.
Groeihormoon veroorzaakt eveneens vochtretentie, met zwelling van handen en voeten en soms een carpaletunnelsyndroom. Insuline bevordert natriumretentie in de nieren. Deze middelen zijn in Nederland receptplichtig en staan op de dopinglijst; misbruik ervan brengt ernstige risico's mee.
| Middel of stof | Mechanisme van vochtretentie | Opmerking |
|---|---|---|
| Creatine | Water in de spiercel | Onschuldig, vooral bij oplaadfase |
| Anabole steroïden | Oestrogeen, natriumretentie in de nieren | Vaak samen met hoge bloeddruk |
| Groeihormoon | Natrium- en waterretentie | Zwelling, tintelingen, carpaletunnel |
| NSAID's (ibuprofen, diclofenac) | Remming van prostaglandinen in de nieren | Vooral bij hoge doses of uitdroging |
| Calciumantagonisten (amlodipine) | Verwijding van kleine slagaders | Enkeloedeem, niet door zout |
| Corticosteroïden | Mineralocorticoïde werking | Bij langdurig gebruik |
Ontstekingsremmers zoals ibuprofen worden door sporters vaak gebruikt. Ze remmen de prostaglandinen die de nierdoorbloeding ondersteunen, wat kan leiden tot natriumretentie en, bij uitdroging tijdens duursport, zelfs tot acute nierschade. Gebruik ze daarom niet preventief rond lange wedstrijden.
Wat helpt en wanneer naar de dokter
Bij fysiologische vochtretentie is meestal geen behandeling nodig. Een normaal zoutgebruik, voldoende drinken, regelmatige beweging en voldoende slaap helpen het lichaam zijn balans te herstellen. Paradoxaal genoeg leidt te weinig drinken soms juist tot meer vasthouden.
Plaspillen (diuretica) zijn geen oplossing voor sporters die er 'droger' uit willen zien. Ze staan op de dopinglijst van het WADA, omdat ze ook andere middelen kunnen maskeren. Misbruik kan leiden tot ernstige uitdroging, kaliumtekort en hartritmestoornissen; bij bodybuilders zijn sterfgevallen beschreven.
Neem contact op met de huisarts bij:
- zwelling aan één been, zeker met pijn of roodheid (mogelijk trombose);
- kortademigheid, vooral bij platliggen, of 's nachts benauwd wakker worden;
- snelle gewichtstoename van meerdere kilo's in enkele dagen;
- schuimende urine of zwelling rond de ogen;
- zwelling tijdens of na gebruik van hormonale middelen of medicijnen.
De arts kan met eenvoudig onderzoek, zoals bloeddruk, urine en bloedwaarden voor nier- en hartfunctie, de belangrijkste oorzaken uitsluiten. Ook bij een vermoeden van een bijwerking van medicatie is overleg nodig voordat je iets stopt.
Conclusies van de redactie
De meeste vochtschommelingen bij sporters zijn onschuldig en hangen samen met glycogeen, zout, training of de menstruatiecyclus. Ze verdwijnen vanzelf.
Farmacologische oorzaken verdienen meer aandacht. Anabolica, groeihormoon, NSAID's en sommige bloeddrukverlagers kunnen vocht vasthouden, vaak samen met andere bijwerkingen.
Plaspillen zijn geen oplossing en kunnen levensgevaarlijk zijn. Bij eenzijdige zwelling, kortademigheid of snelle gewichtstoename is snel medisch onderzoek nodig.
Lees ook onze artikelen over creatine en gewichtstoename, over amlodipine en het werkingsmechanisme, en over bloeddruk bij krachtsporters.
Literatuurlijst
- Olsson KE, Saltin B. Variation in total body water with muscle glycogen changes in man. Acta Physiol Scand. 1970;80(1):11–18.
- Stachenfeld NS. Sex hormone effects on body fluid regulation. Exerc Sport Sci Rev. 2008;36(3):152–159.
- Kreider RB, Kalman DS, Antonio J, et al. International Society of Sports Nutrition position stand: safety and efficacy of creatine supplementation in exercise, sport, and medicine. J Int Soc Sports Nutr. 2017;14:18.
- Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
- Shirreffs SM, Sawka MN. Fluid and electrolyte needs for training, competition, and recovery. J Sports Sci. 2011;29(Suppl 1):S39–S46.
- Makani H, Bangalore S, Romero J, et al. Peripheral edema associated with calcium channel blockers: incidence and withdrawal rate—a meta-analysis of randomized trials. J Hypertens. 2011;29(7):1270–1280.
